І Типтік
бағдарлама
1. Әл-Фараби атындағы Қазақ
үлттық университетінде ӘЗІРЛЕГЕН ЖӘНЕ ҰСЫНҒАН
2. Республикалық оқу-өдістемелік
жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру
кеңесі 22 маусым
2006 жылғы мөжілісінің хаттамасының шігііімімен БЕКІТІЛДІЖӘНЕ
ІСКЕ ҚОСЫЛДЫ.
3. ҚР
БжҒМ 11 мамыр 2005 жылы № 289
бүйрығымен бекітілген 050205-«Филология» бойынша пөндердің типтік
оқу бағдарламалары ОРНЫНА ЕНГІЗІЛГЕН.
4. Типтік
оқу бағдарламалары
Қазақстан Республикасының мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартына сөйкес 050205 - «Филология» мамандығы бойынша
әзірленген.
5. Бағдарламаларды әл-Фараби атындағы
ҚазҮУ жанындағы жаратылыстану және ізгілендіру
мамандықтары бойынша РОӘК
секциясының Кеңесі
баспаға үсынған. № 2 хаттама 19 мамыр 2006 жыл.
Қазақстан Республикасы Білім және
ғылым министрлігінің рүқсатынсыз осы
типтік бағдарламаларын көбейтуге және
таратуға болмайды.
050205 - Филология мамандығы бойынша
пөндердің типтік бағдарламалары. - Алматы: Қазақ
университеті, 2007. -3166.
© Әл-Фараби атындағы ҚазҮУ, 2007
XX ҒАСЫРДЫҢ
60 ЖЫЛДАРЫНАН КЕЙІНП ӘДЕБИЕТ
(1960-2000)
көлемі 3 кредит (135
сағат)
Авторы:
филология ғылымдарының докторы, академик [З.Қабдолов)
филология ғылымдарының докторы, профессор Ж.Дөдебаев
филология ғылымдарының докторы, профессор
Қ.Әбдезүлы филология ғылымдарының докторы,
профессор З.Бейсенғали
Пікір жазғандар: '
филология ғылымдарының докторы, профессор
Б.Әбдіғазиев филология ғылымдарының докторы, профессор
Б.Абылқасымов
АЛҒЫСӨЗ
"XX
ғасырдың 60 жылдарынан кейінгі
өдебиет (1960-2000)" пәнінің бағдарламасы 2003
жылы жарық көрген типтік бағдарламаның кредиттік
оқу жүйесіне лайықты жасалған жаңа
нүсқасы. Қазақстан Республикасы Жоғары
мектебіндегі өзгерістер мен жаңаруларды ескере отыра, тиісті
түзетулер мен толықтырулар жасалынды. Бағдарламаның
үшінші бөлімі осы өзгерістерге сай жаңадан жазылды.
XX ғасыр соңы - қазақ елі
үшін ғана емес, адамзат қоғамы үшін де
санаға сансыз өзгерістер, сілкіністер өкелген ерекше
кезең. Осы уақыт ішінде адам түрмысы түгіл қиялы
да танымастай өзгерді. Дүниежүзілік соғыстар мен
революциялар (Ғылыми-техникалық, компьютерлік, ақпараттык)
дүнгіетанымға, этика мен моральға, эстетика туралы
түсініктерге де "адам айтса нанғысыз" өзгерістер
өкелді. Әсіресе 60 жылдары басылған ресми идеологияның
босаңсуы, "жылымық" әдебиет пен өнерге
үлкен езгерістер әкелді. Оның дамуына қолайлы
жағдайлар туғызды. Жаңа мазмүнда, өмір
қайиіьілықтары мен қиьшдықтарын белгілі дәрежеде
ашық көрсететін шығармалар дүниеге келді.
Әдебиеттану ғылымы да жаңа
әдіс-тәсілдерді меңгере бастады.
СССР аталған Ресей империясының
қүрамында болған отар елдердін шаруа^ылығы мен саяси-
рухани өміріндегі принциптер. Қиындықтар, күйзелу жаңалықтар жүйеге
түспей сергелдеңдерге салды. Тілінен. тарихынан, злгоиетінен
айырыла бастаған елдердің қоғамдвіқ санасы
езгерді өзгерді мәлениеті мен әдебиеті қайта
жазылды. .Уг#'/
Мемлекеттік идеологияға айналған коммунистік
методологияның, адамдар дүниетанымына күшпен танылған
методологияның, босаңсуы ав;ыр аяғында күйреуі зор
өзгерістер әкелді. "Халық жауы" атымен жолсыз жаза
' і-көргең, ресми идеология қүрбаны болған
қаламгерлер шығармадаңы Әдеб;и айналымға оралды.
Әдеби кезең соңына таман осы "халық
жауы" аталған қаламгерлердж ақталуы, олардың
шығармаларын өдеби айналымға қайта оралуы казақ
әдебиеті тарихына түбегейлі өзгерістер жасауға
өкелді.
Қазақ қоғамдық санасы алдында-
еліміздің тарихы мен едебиетін қайта ; | қарау мәселесі түрды.
Тарихи, өдеби деректерге негізделетін, объективті, субъективті
процестерді түсіндіре алатын, заңдылықтарға
сүйенетін ғылыми ;. негізді
жаңа тарих жазу қажет болды. Бүл жүмыс басталды.
Қазақ өдебиеті жаңа тарихының
осы кезеңін жазуда жоғарыда аталғ^н объективті, субъективті
жайлар толықтай ескерілуге тиіс болды. Дүнйе жүзінде
өтіп жатқан экономикалық-саяси,
қоғамдық-әлеуметтік, мөдени-өдеби
процестерді ескермейінше - тарихи, мөдени, әдеби деректерді
диахронды-синхронды сипатта, салғастыра, салыстыра, жүйелі
түрде!|і| тексермейінше бүл пәнді оқыту
заман талабына сай келмейді.
Бағдарлама негізгі үш белімнен түрады.
Алғашқысында әдеби кезең туралы шолу мен әдебиет
тарихы мен дамуындағы басты бағыт, ағым, стиль, жанр
және аса маңызды шығармалар аталады. Екінші бөлімде
жеке лекция ретінде оқылуға тиіс көрнекті қаламгерлер
өмірі мен шығармашылығының басты-басты деректері
керсетіледі. Үшінші бөлімде оқу жоспарына сай өтілетін
тежірибе жөне лабораториялық сабақтардың
тақырыптары мен студенттердің өзіндік
жүмыстарының тақырыптары (жоба) беріледі.
НЕГІЗГІБӨЛІМ
Кіріспе
Пәннің мақсаты - қазақ
әдебиетінің тарихындағы маңызды да күрделі
кезең болып табылатын XX ғасырдың
соңьшдағы әдеби процесс пен әдебиет тарихы туралы
хронологиялық үстанымды сақтай отырып, өдебиеттану
ғылымының қол жеткізген бүгінгі табыстары негізінде
студенттерге барынша толық, тиянақты білім беру.
Пөнді
оқытудың
міндеттері — XX ғасырда жазылып,
(1960-2000 жылдары) жарық керген,
әдебиеттің тарихы мен процесінде айрықша орны бар керкем шығармалар мен
көрнекті
қаламгерлердің
емірбаяньш, шығармашылық
ізденістерін олар туралы іргелі зерттеулер мен еңбектерді барынша толық қамту болып табылады.
Сондай-ақ аталған кезеңдегі әдеби даму мен дөстүрдің диалектикалық үйлесімінің қаншалықты дәрежеде болғандығына назар аударылады.
Керкемдік дамудағы жалғастық пен
жаңашылдықты ескере отырып, ғасырдың 1960-2000 жылдарындағы басты-басты
өдеби шығармаларды 'йдеялық, жанрлық, көркемдік-бейнелеу тәсілдері түрғысынан талдап, шеберлік мөселелеріне
байланысты бағалай білу студенттердің өз пікірлерін қалыптастыруына
жағдай жасайды.
Аталмыш пәнді игеруде қазақ әдебиеті
тарихының XX ғасырға
дейінгі ЛЕ@5евдері> қазақ әдеби сынының тарихы,
әдебиеБ-чғв©риясьь.мәселелері, ТМД д*р
халықтарының өдебиеті, соның ішінде орыс басты бағыттар, бауырлас түркі халықтары әдебиеті кеңірек
қамтылып отырады.
ҚАЗІРГІ
КЕЗЕВДЕГІҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІ
(1960-2000)
Қазіргі кезеңцегі қазақ өдебиетінің
тарихын жүйелей оқыту мен зерттеудің басты принциптері.
Қазақ әдебиетінің алпысыншы жылдардан кещнгі даму
сипаты туралы өдеби-эстетикалық, қоғамдық-саяси
ойлардың маңызы мен мәні. Жаңа бетбұрыс пен даму
процесіндегі көлемдік, сапалық езгерістер. С.Сейфуллин, Б.Майлин,
І.Жансүгіров сықылды қазақ әдебиетінің
негізін салушы жазушылардың шығармаларының өдеби
айналымға оралуы, олардың творчествосының зерттеле басталуы.
Проза. Қазіргі казақ прозасының
жанрлық байлығы мен стильдік кеп қырлығы.
Прозаның гуманистік мазмүнының тереңдеуі. Адамның
адайгершілік жөне іскерлік қабілеттерінің суреттелуі. Ауыл
мен қала, ендіріс пеН' шаруашылық мәселелерінің
көріністері. Тоғышарлық пен тоқырау белгілері.
Жүмысшы, шаруа жөне интелигенция образын жасаудағы
ізденістер, жетістіктер. Тартыс сипаты мен характер ерекшелігі. Заман тынысы
мен замандас түрғысы.
Үлы Отан соғысы тақырыбының
көркемдік игерілуі. Соғыстағы адам бойындағы ерлік пен
ездік, геройлық пен трагедиялық, достық пен
дүшпандық. Соғыс туралы жазылған прозалық шығармалардың
жанрлық, стильдік сипаттары: өңгіме, повесть, роман, мемуар,
естелік, монолог, диалог. Тарихи дерек және творчестволық
қиял ара қатынасы. Жағдай мен характер. Тылдағы адам
тағдыры. Бауыржан Момышүлы (1910-1983). Шығармашылық
емірбаяны. Әңгімелері: "Бір түннің
оқиғасы", "Жол үстінде", "Олар
менің есімде", "Ана әмірі", "Адам
қайраты", "Жон арқа", |'Қө)к
төмпеш", т.б. "Үшқан үя", "Бір
түннің оқиғасы", "Артымызда - Москва"
шығармалары. Сюжет пен композиция. Тіл. Характер даралау. Прототип пен
тип. Жазушының "Қанмен жазылған кітабы" (1991):
Соғыс психологиясы, майданнан жазылған хаттар,
әңгімелер, мақал-мәтелдер. Бауыржан
Момышүлының әдеби мүрасының қазақ
өдебиеті тарихындағы орны. Ә.Шәріпов, Т.Жангельдин,
Қ.Қайсенов шығармалары.
Тарихи
проза. Тарихи прозаның жанры туралы әдеби-теориялық ; пікірлер.
Тарихи прозаның түрлері. Тарихи дерек пен творчестволық
қиял арақатынасы. Тарихи романының негізі жене
жазушының ойдан қосуы, і ойдан шығаруы. Әдеби
шығармадағы тарихи, этнографиялық, фольклорлық, \ әдеби
материалдар және олардың сюжет жасаудағы, адам характерін 1
ашудағы қызметі.
Октябрь
революциясы туралы шығарма және оның басты '"\ қаһармандары.
Тарихи дерек пен творчестволық ойлаудың, ойдан 1
шығарудың көркемдік-эстетикалық қызметі.
Проза
дамуының кейбір бағыттары (тенденция):
Әлеуметгік-философиялық проза. Психологиялық проза.
Публицистикалық проза. Лирикалық яроза.
Хроникалық проза.
Биографиялық
проза. Документальды проза. Прозаны бүлайша топтастырудың
шарттылығы.
Образ жасаудағы ізденістер.
Соз бен істің
үндестігі мен қарама-
қайшылығы жөне олардың характер
шьшдығын танытудағы ролі. Жазушының портрет жасаудағы
шеберлігі. Монолог пен диалог. Образ жасаудың амал-тәсілдерінің өзара
байланысы.
Ә.Нүрпейісов,
Т.Ахтанов, Ә.Нүршайықов, З.Қабдолов, О.Бөкей, Қ.Жүмаділов, Б.Соқпақб&ев,
І.Есенберлин, Ә.Кекілбаев, Қ.Ысқақов, т.б.
қаламгерлер шығармаларындағы көркемдік-идеялық
ізденістер.
Психологиялық талдау жөне оның
түрлері мен керкемдік қызметі." қазіргі қазақ прозасында
психологиялық
талдаудың
аналитикалық (кейіпкердің ой-сезім ағыны мен
толғаныстары, ішкі монологы. т.б.) және синтетикалық (іс пен
түстегі, түр мен түлғадағы қүбылулар)
формалары, олардың өзара байланысы, психологиялық
параллелизм.
Поэзия. Ққазіргі қазақ лирикасы.
Тақырып аясы, проблематикасы. Қазіргі қазақ
лирикасының басты даму сатылары мен ерекшеліктері. Лирикадағы
адам жөне қоршаған орта проблемасы. Лирикадағы автор
мен кейіпкер арақатынасы, конфликт жөне характер. Ой мен сезім.
Суреттеу мен сипаттау. Мезгіл мен мекен. Лирикалық шығарманың
мағыналық-структуралық элементтерінің салаласа жөне
сабақтаса байланысу жолдары. Қазіргі қазақ лирикасын
жанрлық топтастырудың мөселелері. Тақырыптық
түрғыдан топтастыру. Суреттеу амалдарының ерекшеліктеріне
байланысты топтастыру.
Қазіргі
қазақ лирикасының керкемдік-бейнелеуіш қүралдары.
Даму перспективалары.
Поэма.
Тақырыптық-проблематикалық ізденістері. Патриоттық
жөне интернационалдық пафосы. Жанрлық-стильдік
кепқырлылығы. Поэмадағы тарихи өткен дәуір
шындығының суреттелу ерекшелігі. Бүгінгі өмір
көріністерін бейнелеудегі ақындық шеберлік үлгілері.
Дәстүр мен і жаңашылдық арақатынасы.
Лирикалық поэма жөне оның ерекшеліктері. Эпикалык поэма
жөне онық ерекшеліктері. Поэмадағы лиризм імен драматизм.
Қазіргі қазақ поэмасының даму перспективалары мен оны
зерттеудің маңызды мөселелері.
Драма. Қазіргі қазақ драматургиясы:
жанрлық сипаты, тақыръігіР тереңдігі мен проблематикасы.
Көркемдік-идеялық ізденістері. Лирикалық драма
үлгілері. Эпикалық драма үлгілері. Тарихи драма
үлгілері. Комедия, оның жанрлық ерекшеліктері. Трагедия
туралы қазіргі әдеби-теориялық ойлар. Драмадағы тартыс
сипаты. Драмадағы сөз бен іс. Драма жөне театр. ...
Драмадағы кейіпкер мен актер шеберлігі. Қ.Мүхаметжанов,
А.Сүлейменовтің шығармашылық ізденістері.
Әдебиетгану мен сынның даму ерекшеліктері. Қазақ өдебиеті тарихының алты
томдығының, монографиялық зерттеу еңбектердің
жарық көруі. Қазіргі заман қазақ
әдебиеттану ғылымы мен әдеби көркем сынының
дамуы, салалары. Әдебиеттің теориясы мен тарихы, олардың
қазіргі жайы мен міндеттері. Әдеби көркем сынның
ахуалы. Әдеби керкем сын және
қазіргі әдеби прһцесс.
Әдеби керкем сынның міндеттері туралы теориялық және
қоғамдық-саяси ойлар. Әдеби шығарманы талдау мен
өдеби процесті байыптаудағы жаңа ізденістер мен табыстар.
Әдебиеттің тарихы, теориясы, сыны саласындағы еңбектер.
Қазіргі қазақ өдебиетінің дамуындағы
қоғгімдық ой, парасат саралығыньщ керінісі. Адам мен
қоғам, жалқы мен жалпы арақатынасы. Үлттық
және интернационалдық сипаттардың ерекшеліктері мен бірлігі.
Дәстүр мен жаңашылдық. Әдебиеттің
дамуындағы жалғастык сырлары, тоқырау мен ілгерілеу (прогресс).
Тарих пен этнография және қазіргі әдеби процесс.
қазақ өдебиетінің қазіргі дамуындағы
фольклордың атқаратын қызметі, маңызы мен мәнісі.
Қазіргі қазақ әдебиетінің әлем
халықтары әдебиетімен байланысы (Ш.Айтматов, Т.Қасымбеков,
Т.Қайыпбергенов, т.б.), дамуының басты проблемалары.
ӘБДІЛДӘ
ТӘЖІБАЕВ (1909-1998)
Жазушының творчестволық өмірбаяны.
Ә.Тәжібаев лирикасының сырлы өлемі.
қазақ өмірінің поэтикасын ұштаудағы
ақын ізденістері.
"Олқылық", "Екі жиһан",
"Қүтқару", "Оркестр",
"Толғау" поэмалары. Олардың тақырыбы,
проблематикасы. "Ағалар туралы", "Ақын",
"Майра" поэмаларының екінші бір тобы қазақ
халқының аңыз өңгімелеріне негізделуі.
"Абыл", "Ақку", "Мерген",
"Толағай", т.б. Драмалық поэмалары
("Монологтар", "Қыз бен солдат").
Сыршылдық шығармалардың ақын
тудырған көркем өрнектері: "Тараспен
әңгіме", "Елден сөлем", "Күзет
өні", "Ат үстінде", "Қойшы жііры",
"Келіншеқпен кеңес", "Достық жыры", т.б.
Драматургия жанрындағы еңбектері. Драмалары.
"Жомарттың кілемі", "Кетерілген күмбез",
"Жалғыз ағаш орман емес", т.б. Комедиялары. "Дубай
Шубаевич", "Той боларда". Комедияға өзек
болған өмір материалы. Комедкялық мінездер мен ситуациялар,
мотивтер. "Майра" (1957) пьесасы. қазақты"
атақты өнші қызы Майраның өмірі мен заманын
суреттеу төсілдері. Шығармадағы еркіндік, бостандық
мотивтері. Майраның еркін, күрескер түлғасын
жасаудағы драмалық ізденістер. Образдар жүйесі, тартыс
табиғаты.
Ә.Тәжібаевтің
әдебиеттану, сын саласындағы еңбектері ("Өмір
және поэзия", "Өмір мен драматургия"), естеліктері,
өмірбаяндық шығармалары.
ІЛЯС ЕСЕНБЕРЛИН (1915-1983)
ІЖазушының шығармашылық емірбаяны.
Поэзиялык шығармалары: "Сүлтан", "Айша",
"Біржан сал трагедиясы" - поэмалары. Прозалық
шығармалары. Повестері: "Өзен жағасында" (1960),
"Толқиды Есіл" (1965). Романдары: "Айқас"
(1966), "Қатерлі өткел" (1967),
"Ғашықтар" (1968), "Алтын қүс"
(1972), "Көлеңкеңмен қорғай жүр"
(1974), "Маңғыстау майданы" (1979), "Аманат"
(1978). Оларда керініс тапқан өмір шындықтары.
Ар-үждан, адамгершілік мәселелері. Образ жасау, сюжет дамыту
ерекшеліктері. Тарихи тақырыптағы туындылары: тарихи шындық
жене көркемдік шешім, тип пен прототип арасындағы күрделі
қатынастарды қаламгердің шебер меңгергенін
көрсетеді.
Ілияс Есенберлиннің кдзақ өдебиеті
ғана емес қазақ қоғамдық санасына қосқан
өлшеусіз үлесі тарихи романдарында. "Алтын орда",
"Көшпенділер" трилогиясын жазу, жариялау, ерлікке пара пар іс
болатын. қаламгер тарихи і
тақырыптың өресін қазақ өдебиетінде жаңа
биікке көтерді, әрі
ресми идеология үната қоймайтын жаңа методологияда
қозғады. Қазақ елі мен жерінің бес
ғасырлық тарихын көркем бейнеге көшіру барысында
қаламгер алдынан шыққан шығармашылық
проблемаларды (идеологияны қоспағанһа|ліг
батылдықпен шешіп
отырған. Қаламгер парасаты мен
дүниетанымының"'» беріктігі
тарихи елеуметтік типтерді
бейнелеудегі батылдық, жазу процесінде пайда болған
мәселелерді қолма-қол шешу (бүл да батылдық),
табандылық пен еңбекқорлық І.Есенберлиннің
қоғамдық шығармашылық қызметінің
іргетасы сынды түтасқан қүбылыстар.
І.Есенберлиннің әдеби мүрасының
қазақ өдебиеті тарихында алатын орны.
ХАМИТ ЕРҒАЛИЕВ
(1916-1997)
Қазақ елінің халық жазушысы, белгілі
ақын Х.Ерғалиевтің өдебиет әлеміне
сапарының өзіндік ерекшелігі бар. Оған үңіле
қарамайынша "Әке сыры" аталатын алғашқы поэмасы
арқылы оқырман қауымды дүр сілкіндіріп,
қилы-қилы ойларға, нүрлы сезімдерге шомылдырған
ақын творчествосын түсіну қиын. Х.Ерғалиев
әдебиетке соғыс, майдан өткелдерінен өтіп, өмір
туралы көзқарасы қалыптасқан түста ішкі
дайындықпен, өзіндік мінезбен келген. Сондықтан да ақын
поэзиясындағы ой, толғамдардьщ ақын мінезімен астаса
көріну сырына, осы қүбылыс поэтикасына назар аудару керек.
Х.Ерғалиев үзақ ғүмырында ел
тарихының үрымтал түстарындағы ірі мәселелерді
өлеңге айналдырды, образға кешірді. "Әке сыры",
"Жас ана", "Үлкен жолдың үстінде",
"Біздің ауылдың қызы", "Сенің
өзенің", "Қүрманғазы" т.б.
дастандар тақырыптық, идеялық көркемдік түр
бағытыңда да кезінде өдеби процеске әсер еткен, соны
туындылар ретінде жоғары бағаланды.
Х.Ерғалиев поэзиясындағы керкем
тәсілдердің бірі - монологтар. Жеке өлеңдеріндегі
медитация ғана емес, ірі эпикалық шығармаларында да оүл
' і өзгеше тәсіл ретінде ғана керінеді. Өз
емірін ғана емес, халық, ел тірлігін жақсартуда аянбай
еңбектеніп жатқан көдімгі қарапайым адамдар
өрекетіне ақындық көзқарас та Х.Ерғалиев
поэзиясының бір саласы. Эпика мен лириканың түрі, келем
сипатын сәтті үштастыруы - ақын поэзиясының үлкен
табысы. "Қүрманғазы", "Күй ата",
"Оралдағы өткен түн", "Аңыз ата"
т.б. шығармалары да ақынның ел тарихы мен тарихи
түлғалар емірі туралы толғамдарына - тарихи
тақырыптарға арналады.
Х.Ерғалиев поэтикасында типтер мен характерлер
санының молдығы, керкемдік деңгейінің
жоғарылығы, адам бейнесін жасау бағытындағы
қаламгер бейнесін арнайы зерттеуді талап етеді.
ЖҰБАН МОЛДАҒАЛИЕВ (1920-1988)
Ақынның шығармашылық емірбаяны.
Лирикалық өлеңдері. Поэмалары: "Мен -
қазақпын", "Кісен ашқан", "Қыран
дала", "Сел", "Жыр туралы жыр" поэмалары. Ақын поэмаларына арқау болған
өмір шындықтары, ақынның 1 өмір,
шындығынан өнер туындысын жасау жолындағы еңбегі.
Ақын шығармаларының поэтикасы. Көркемдік-бейнелеу
қүралдары. Образ жасау шеберлігі. Сюжет дамыту, композиция
түзу шеберлігі. Стилі. Шығарма-шылық даралығы.
Қаламгер шығармашылығындағы елдік пен ерлік
тақырыбы. "Мен — қазақпын" поэмасының
қазақ елі тарихы мен үлттық келбетін бейнелеудегі
айрықша рөлі. Поэманың кезінде едеби сында бағалануы,
шығармадағы лирикалық эпикалық элемент,
әуендердің шарпысуы. Акын "Менінің" езегіндегі
азаматтық пафос. Бүкіл халық, үлт атынан сөз
алған кейіпкер сомдаудың қиындықтары, поэма
композициясының ерекшелілігі жөне оның шығарма поэтикасына
есері.
Жүбан Молдағалиев поэмаларының
тақырьштық-идеялық ерекшеліктері мен поэтикалық сипатты
"Нүрлы жол", "Қиял қанатында", "Дала
дастарханы", "Жесір тағдыры", "Туған жер",
"Айттым сөлем", "Байқоңыр
баспалдақтары", т.б. поэмаларының халқымыздың
тарихы мен бүгіні туралы айтар ойлары үшан теңіз. Ақын
поэзиясының салалары: Азаматтық, саяси-әлеуметтік лирика,
философиялық толғау, толғамдар, табиғат жөне
көңіл-күй лирикалары. Қаламгердің публицистикасы
мен көркем аударма саласындағы еңбектері де аз емес.
Жүбаи Молдағалиевтің әдеби
мүрасының қазақ өдебиеті тарихындағы орны,
маңызы мен мәні.
СЫРБАЙ МӘУЛЕНОВ (1922-1993)
Ақынның шьіғармашылық
емірбаяны. Сырбай Мөуленов - лирик ақын. Ақын
шығармаларының жанрлық қүрамы. Табиғат
лирикасы. Махаббат лирикасы. Философия лирикасы. Сурет пен суреттілік. Бейне
мен бейнелік. Көркемдік бейнелеу қүралдары. Сыр мен
сыршылдық. Ақын шығармаларындағы Үлы Отан
соғысы тақырыбы, емір мен өлім тайталасының
квріністері.
Сырбай Мәуленов поэзияға отызыншы жылдардың
соңында келсе де акын ретінде танылған түсы -
қырқыншы жылдардың соңы. Үлы Отан соғысына
қатысқан майдангер ретінде С.Мәуленовтің
шығармашылығында соғыс такырыбы үлкен орын алады.
Алайда оның нағыз өлең ернегіне үласар түсы
- еоғыстан кейінгі жылдар. Өмір мен өлім белдескен
түста ажалдан таяқ таста. жерде жүрген солдат, ақын, жүрегі
сезімтал жас адам емір мәнін ерекиіе салмактай алған, етене
сезінген тәрізді. Ақын поэзиясында соғыс майлан
эгшзодтарының ерекше символды семиотикалық мәнге,
философиялкк мәнге ие болатыны сондықтан. Ақын поэзиясының
айрықша сыры, турі оның халык поэзиясымен ерекше туыстық
табиғи байланысында. Ақын халык казынасын, сез байлығын шебер
қолдана біледі. 1948 жылы жарық көретік алғашкы
өлеңдер жинағынан бастап "Дала дабылы", "Жасыл
орман", "Жаз ерке", ''Жолдас", "Жол үстіндегі
жалындар", "Тартыс таңбасы", "Шағым",
"Шаңкай түс", т.б. өлеңдер мен топтамаларында
халык эстетикасы мен табиғи байланысы айкын көрінеді. Ол
С.Мәуленов жырларына ерекше өң ғана емес, өзге
әуен де береді.
Сырбай
Мәуленовтің ақындық даралығы жөне
қазақ едебиеіі тарихындағы орны.
ТАХАУИ АХТАНОВ (1923-1994 )
Жазушының шығармашылық өмірбаяны.
Алғашқы өлеңдері, өдеби-көркем сын
саласындағы еңбектері. Алғашқы әңгімесі
("Күй аңызы").
Проза саласындағы шығармалары.
"Қаһарлы күндер" (1956) романы: тақырыбы,
сюжеттік желісі, характер және жағдай, ерлік пен елдік
мөселелері, образдар жүйесі. "Дала сыры" (повесть),
"Боран" (роман) шығармалары. Олардың тақырыбы,
проблематикасы. Жазушының сюжет дамыту, композиция түзу шеберлігі.
"Шырағың сөнбесін" романы (1973): тақырыбы,
проблематикасы. Жазушының образ жасау шеберлігі. Повестері:
"Махаббат мүңы", "Дала сыры", т.б.
Жазушының
шеберлігі, шығармашылық даралығы. Тілі, лиризмі,
психологиялық талдау енері.
Қазақ
өдебиетіндегі лирикалық прозаның жақсы үлгісі
ретінде қабылданған "Махаббат мүңы" повесі
өзіндік жаңалығымен көзге түсіп, көпшілік
назарын аударды.
Т.Ахтановтың
"Шырағың сенбесін" романы - соғыс тақырыбын
өзгеше философияға орай бейнелейтін талатты туынды.
Қаламгердің прозасы туралы өңгімелерде жазушының
әр тақырыпқа жаңа қырынан келіп, соған орай
тың тосьш қалыпта керсетуге, бейнелеуге бағытталған
ізденістері көрсетілуге тиіс. қаламгер реализмі мен психологизмінің
түрі, реңкі өзле, таза. Т.Ахтанов — реализмі,
психологизмі.
Драмалық
шығармалары: "Сәуле", "Боран", "Ант",
"Махаббат мүңы", т.б. Олардың тартыс сипаты, мінез
даралығы. Т.Ахтанов пьесалары қазақ театрларынан түрақты
орын алып, сыншылар тарапынан жоғары баға алған.
Олардың кейбірі шет елдер сахналарында да қойылған.
Т.Ахтановтың публицистикасы мен сапарнамалары,
ғылыми зерттеу әдеби сын еңбектері аталуға,
оқылуға, зерттелуге тиіс.
БЕРДІБЕК СОҚПАҚБАЕВ (1924-1992)
Қазақ әдебиетінде балаларға
арналған шығармаларымен көзге түскен, балалар прозасының
классигі аталған - қаламгер Бердібек Соқпақбаев.
Б.Соқпақбаевтың алғашқы көлемді туындысы
қазақ әдебиеті үшін тың тақырып -
спортқа арналған "16 жасар чемпион" 1951 жылы жарық
керіп, көпшілік назарын аударса, одан сәл кейін жарияланған
шығармасы "Менің атым қожа" аталатын повесі
әлемнің алуан тілдеріне аударылып, театр сахналары мен
экрандарға да шыққан.
Жазушының "Балалық шаққа
саяхат", "Қайдасың Гауһар?", "Бастан
кешкен", "Өлгендер қайтіп келмейді" т.б. повестері
мен романдарында адамгершілік, адамдық проблемалары кейіпкерлер
жан-дүниесіндегі психологиясындағы өзгерістерді суретгеу
арқылы ғана емес, тікелей әрекеті уақиғаны
бейнелеу арқылы да, олардың ой-толғаныс, монологтары да
арқылы керсетіледі.
Қаламгердің балаларға арналған
шығармаларында сол кездегі уақыт пен қоғамның
көпшілік батып айта алмай жүрген талай проблемалары
қозғалады.
Сөз арасында кейіпкер атынан, кейде автор баяндауында
өзілге орай жеңіл айтылатын сөздер артында қоғам назарын
аударып, белең ала бастаған талай ауыр мәселелер көтеріледі.
Б.Соқпақбаевтың балаларға
арналған шығармаларының оқырмандары тек ғана балалар емес,
одан кәрі жас, қарапайым еңбек адамы, зиялы қауым, ғальімдарда өз керегін тауып эстетикалық
өсерге бөленеді.
"Менің
атым қожа" повесінің көркемдігі, оның
әлем тілдеріне аударылуы мен өдеби сында бағалануы
Б.Соқпақбаев поэтикасына тереңдей үңілуге мүмкіндік береді.
Қаламгердің "Өлгендер қайтіп
келмейді" романының композициялық қүрылымы
мен сюжет желілеріндегі үндестік сыры
- жазушының
өмірбаяндық мөліметтерімен үштасып, сабақтасып
жатуында. Бастан кешкен мәнді уақиғаларға қатысты
қаламгер ой-сезім эмоциясы байқалып отырады.
ӘБДІЖӘМІЛ
НҮРПЕЙІСОВ
Көрнекті қазақ жазушысы, қоғам
қайраткері Әбдіжәміл Нүрпейісов едебиетке Үлы
Отан соғысынан кейінгі жылдарда жазылған "Курляндия"
романы арқылы келді. Роман бірден қоғамдық сана
назарына ілікті. "Қурляндия" романын жазғанда
қаламгердің өдебиет тарихы мен теориясы туралы хабары аз,
тәжірибесі шамалы болатын. Бірақ оның есесіне екінші .
дүниежүзілік соғыстың майдандарынан өтіп
өлім-өмір, жастық, заман философиясын кітаптан емес, тікелей
майдан шайқастардан оқып жетілді. Кейіін Іроманды қаламгер
қайта өңдеп, "Күткен күн" деген атпен
жариялады.
Қаламгердің ізденістері мен
шығармашылық лабораториясын білу үшін осы романдардың
поэтикасы мен идеялық мазмүнына көңіл бөлу
қажет. Мемлекет, халықтар арасындағы соғыс
сүмдығы, өмір-елім туралы тынбай ойланған қаламгер
өзі куә болған уақиғалармен бірге от кешкен
адамдар туралы, толғана, толқи жазады. Баяндаудан гөрі
суреттеуге ден қояды. Есей, Денисов, қожақ образдарын жазу
барысында қаламгердің шынайы тірліктен толғамы бар керкем
бейнеге үмтылуы да байқалады.
Ә.Нүрпейісовтің алпысыншы, жетпісінші
жылдардағы қазақ әдебиетінің тарихында
"Қан мен тер" трилогиясының алатын орны ерекше. Роман
бірден қоғамдык санада ереулі серпіліс тудырып, өдеби
сынның, зерттеу мен талкылаудың объектісіне айналды, шет тілдерге
аударылды. Кино, драмалық сценарилерге көшірілді. Күні
бүгінге дейін оқушысын тауып келе жатқан роман
қүпиясынын бір сыры шығарма өзегіндегі көркем
шындықтың өмірдің өзіндей
карапайымдылығында, схема, идеологияға сия бермейтіндігінде.
Шығармадағы күрделі өмір қаламгер шеберлігінің
арқасында келемді сипатқа ие болып. өзінің
жүмбақ заңдылығымен қозғалуда. Романдағы
Тәңірберген, Акбала. Еламан, Мөңке, Қасен,
Сүйеу, Судырақмет, қара қатын әрекеттерінің
жүйесіздеу жүретін бей-берекет түстарын айта түра оны
дәлелдеудің қиындығы да осында.
Ә.Нүрпейісовтің Аралдағы ел, адамдар
туралы "Сең" романы да кезінде ,| қоғамдық
сана назарын аударды. Қаламгер трилогиясында байқалған'1
көркемдік ізденістері соңғы романдарында жалғасып
келеді.
Ә.Нүрпейісов шығармашылығының
ірі бір саласы аударма, өдеби-сын, публицистика.
ЗЕЙНОЛЛА ҚАБДОЛОВ
Қазақстан Республикасының халық
жазушысы, көрнекті өдеби теоретик Зейнолла қабдоловтың
жолы поэзия өткелінен басталады. Қаламгердің елең
жырлары, еңгіме очерктері 1943 жылдан бастап республикалық
орталық басылымдарда жиі жарияланып, көпшілік назарын аударған.
Таңдаулылары әртүрлі жинақтарға енген.
Көрнекті қаламгерлер мен сыншылар тарапынан жоғары
бағаға ие болған.
З.Қабдоловтың қоғамдық
санаға қозғау салған алғашқы ірі
шығармасы -"Өмір үшқыны" повесі (1956). Шығарма
1958 жылы "Молодая гвардия" (Москва) баспасынан "Искра
жизни" деген атаумен орыс тілінде жарық көрген. Қазақ прозасындағы студент
жастар өміріне арналған бірнеше туындылардың бірі. Автор кейін
осы повесін өңдеп, толықтырып "Үшқын"
романына айналдырып, "Біз жанбасақ..." (1974) дилогиясына
бірінші кітап етіп енгізді. Дилогияның екінші кітабы "Жалын"
(1970) сәтті туындылар ; қатарында Бүкілодақтық
(бүрьгағы СССР) бәйге алды.
1976 жылы орыс ' тілінде Москвада жарық көрді, шет тілдерге
аударылған.
З.қабдолов
шығармашылығының ірі саласы - Мүхтар Әуезов.
С)ған арналған мақалалары мен ғылыми-зерттеулері
("Әуезовтің әсемдік әлемі" 1986) бар.
"Менің Әуезовім" аталған роман-эссе XX ; ғасыр қазақ прозасындағы
шоқтығы биік шығарма. Жаңа пішінде жазылған
шығарманың даралық сипаты объект ірілігінен ғана емес,
суреткер шеберлігінен1 де і байқалады.
Жазушы
қазақ прозасына өзіндік стиль өрнегімен, сырлы
сөз, едепті өзілімен келді. Уақыт пен кеңістік
ыңғайына орай нақты мазмүн ерекшелігін, менін
бейнелеуші сейлемдер автор қабылдауының сырғып
түрған ой иерімдері астарын да қүбылта келемді жеткізе
алады.
З.Қабдолов
қаламының ерекшелігі оның көркем шығармаларында
ғана емес, публицистикасы мен эсселерінде, очерктері мен
әңгімелерінде, портреттері мен суреттемелерінде, ғылыми
еңбектерінде де айқын керінеді. Қаламгердің тілі арнайы
зерттелуі керек. ("Адам" 1958, "Сыр" 1975.)
Қаламгер
шығармашылығын зерттеуде оның негізі болып табылатын үш
саланы еске үстау керек. Үстаз - жоғары мектеп
шәкірттері арасында әдебиет теориясы мен тарихына арнап лекциялар
оқып келеді. Оқу-қүралдары мен оқулықтар
авторы. Ғалым замана талабына сай әдебиет теориясьш жазып
шықты ("Әдеби теориясы негіздері" 1970, "Сез
өнері" 1976). Абайдың ақындығы мен Майлин
әңгімелерінің поэтикасына арналған іргелі зерттеулері
бар. ("Жанр сыры" 1964, "Жебе" 1977, "Арна"
1988). Қазақ әдебиетінің келелі жайлары мен
қоғамдық-гуманитарлық әдеби сын,
публицистикалық мақалаларыда аз емес ("Жебе" 1977,
"Кезқарас" 1996). (
3. Қабдоловтың драматургия және керкем
аударма саласындағы еңбектері де өдеби ортада жоғары
бағаланған шығармалар.
МҰҚАҒАЛИ МАҚАТАЕВ
(1931-1976)
Ақынның шығармашылық өмірбаяны.
Ақынның лирикасы. Табиғат лгірикасы. Махаббат лирикасы.
Философия лирикасы. Сурет пен суреттілік. Бейне мен бейнелік. Керкемдік
бейнелеу құралдары. Сыр мен сыршылдық. Ақын
шығармаларындағы өмір мен елім, жарық пен
қараңғы, бақи мен жалған туралы ойлардың
көріністері. Ақын шығармаларындағы Үлы Отан
соғысы жылдары шындықтарының суреттері, жесір мен жетім
бейнелері. Поэмалары: "Өмірдастан", "Аққулар
үйықтағанда", "Моцарт. Жан азасы", т.б.
Үлы Отан соғысы жылдарындағы ел тірлігі мен адамдар
рухының биік келбетінің ақын
шығармашылығындағы бейнеленуі айрықша әсерлі.
Соғыс салқынының майданнан шалғай қазақ
ауылдарындағы ызғарын балалық бозбала шағы осы
жылдарға тап келген ақын бала көңілінде
сақталған өрнектері қайран қалдырады. Жастай
еңбекке араласқан бала мен майдандағы баласын күткен
кемпір-шал, жарын күткен әйелдер бейнесі. Олардың нүрлы мүраттары мен биік
адамгершіліктерінің ақын жан дүниесіндегі сак,талған
үндерінің өрнектері ойға толы. Ақын
шығармашылығында байқалатын әдеби дәстүр
өрнектері мен көркемдік жаңа ізденістер жан-жақты
ашылуға тиісті.
Мүқағали
Мақатаев
шығармаларындағы
табиғат көріністері, жыл мезгілдерінің
бейнеленуі жөне олардың қүрылымдық
поэтикалық ерекшелігі әсерлі, бірден көзге түседі.
Өлең, дастандар өзегіндегі психологиялық параллельдер
көп кездеседі. қарапайым ауыл, адамдар бейнесі арқылы ірі
характерлерге, терең ойларға, философияға барады.
Ақын поэзиясындағы ірі объектінің бірі —
оның поэмалары. Алғашқы котадан бастап ірі идеяға
үласатын ақьга дастандарында оның замандастарынан бастап
небір тарихи түлғалардың сан-қилы стиль толғамда
:казылған бейнелері бар.
Мүкағали
Мақатаевтың
"Армысыңдар
достарым", "Қарлығашым", "Дариға жүрек", "Шуағым менің", "Өмір езен",
"Бөсіре",
"Шолпан", т.б. өлең, поэма,
кітаптары мен прозалық топтастырылған.
"Қош махаббат" жинағы, шығармаларының таязгшалы
толык жинақтары жарық көрді.
Мухағглк
Макатаевтың
ақындық
даралығы және қазақ өдебиеті
САҒИ ЖИЕНБАЕВ (1934-1994)
С.Жиенбаевтың "Қарлығаш",
"Сыйлық", "Дала гүлі", "Теңіз
сыры", "Таң алдында", "Менің кершім",
"Қайырлы таң", "Ақ толқын",
"Ор киік", "Алтын қалам", "Әлия",
"Ақ самал", "Қүралай салқыны",
"Боз торғай", "Оймауыт", "Жарық
жүлдыздар", "Нан мен түз" атты өлен
жинақтары мен поэмалары, жыр-дастандары кезінде өдеби-сын
мақалаларда ез бағасын алса, бүгінде де оқырман
қолынан түспей келе жатқан шығармалар.
Қаламгердің "Жадымдасың алыс
күнім", "Інкөр дүние" таңдамалыларына кірген
өлең, дастандардың поэтикалық көркемдік,
қуаты ерекше. Сағи Жиенбаев поэзиялық сыршылдығымен
ғана емес, ақын рухани өлемдегі өзгеріс,
қүбылыстарды суреттеу бағытьшдағы ізденістерімен,
сөтті табыстарымен де кепшілік назарын аударып келеді. Ақын
күнделікті тақырыптың өзін тың ойларға
белейтін тосын теңеулерге, эпитет, метафораларға бөлей
жырлайды. Осы жолда көдімгі түрмыстық детальдардың
өзін жайната қолданады. Қай тақырыпты
қозғаса да толғана жырлайды, ақын жүрегінің
дірілі бейнеге түседі.
Ақын шығармашылығындағы үлкен
тақырып туған жер, туған дала, Отан. Мөңгілік
жырланып келе жатқан ірі тақырыпты С.Жиенбаев өз туған
жерін, ауыл адамдарын жырлау арқылы жаңа образға
көшіреді. Ақынның бала кезінен бастап көрген,
көңіліне түйген оқиға детальдарын шеберлікден
тосын жағдайларда қолдануы оқырман санасында тың
ассоциацияны тудырып, ерекще сезімге белейді.
С.Жиенбаевтың ақындық қуаты мол,
оның поэзиясының тақырыптіЩ||:Н| аясы шексіз,
идеясы жаңа, өрнек-өрімдері сырлы, нөзік, сүлу,
үыдестік пен ырғаққа
толы. Сондықтан да
оның сөздеріне жазылған әндердің тыңдаушылары
ғана емес, айтушылары да көп.
Ақын аударған А.Пушкин, М.Лермонтов, В.Брюсов,
Р.Гамзатов, Д.Кугультинов шығармалары қазақ
тәржімасындағы сөтті туындылар ретінде саналады.
ЖҰМЕКЕН НӘЖІМЕДЕНОВ (1935-1983)
Шығармашылық
өмірбаяны.
Түңғыш
кітабы ("Балауса". Өлеңдер жинағы. -1961).
Лирикалық шығармалары. Табиғат лирикасы. Махаббат лирикасы.
Философия лирикасы. Кеңіл күй лирикасы. Поэмалары: "Кезсіз
батыр", "Қанды сүт", "Тамыр
мен жапырақ", т.б.
Олардың жанрлық,
тақырыптық ерекшеліктері. Прозалық шығармалары: "Ақ шағыл" (1973),
"Кішкентай" (1975), "Даңқ пен
дақпырт" (1977) романдары,
олардың тақырыптық,
проблематикалық
сипаттары, көркемдік әлемі. Ақын өлеңдерінің
ырғақ, үйқас, тармак. шумақтарындағы
езіндік ернектер ғана емес, емір тану және оны бейнелеу принциптері
- көркем мазмүнда да жаңалық пен
тереңдік,
толғаныс, философия көп
кездеседі. Қаламгер
ойшылдығы шығармалар тереңіндегі тебіреніс пен пішініндегі
үндестіктен де туындайды. Сондықтан
да оның поэзиялық туындылары өз көлемі,
кендігі, биіктігімен де оқшау.
Ақынның поэтика өлемінде қоғам мен өмір,
уақыт пен ' заманаға тарихи диалектикалық кезқарас,
үлттық ментелитет басым түсіп жатады. Оның
табиғат пен өмір туралы толғамдарына қашанда
туған жері мен замандастары тап болған. Тағдыр тарихынан
бастау алады. Суреткерлік пені шеберлік, тереңдік пен күрделі
ернектерден айқын көрінеді.
Ж.Нәжімеденов шығармашылығына шала сауатты,
асыққан адамның жолды таба қоюы екі талай. Ал сауатты,
байсалды жанның одан алары мол. "Сыбызғы сазы",
"Өз көзіммен", "Жоқ, үмытуға
болмайды", "Жарық пен жылу", "Күй кітабы",
"Мезігіл әуендері", "Қызғалдақ туралы
баллада", "Мен туған күн", "Ақ
шағыл", "Кішкентай", "Даңқ пен
дақпырт", "Жеті бояу", "Шуақ",
"Ашық аспан", "Темірқазық",
"Қыран қия", "Менің топырағым",
"Үрпағым саған айтам" аталатын кітаптары мен таңдамалары
қашан да оқушысын табары хақ.
Жүмекен
Нәжімеденовтің
әдеби
мүрасының
қазақ
әдебиеті тарихындағы орны.
ОРАЛХАН БӨКЕЙ
(1943-1993)
Қазақтың
көрнекті жазушысы Оралхан
Бөкей өдебиетке өзіндік
қолтаңбасымен,'стиль, мінезімен келген қаламгер. Ол негізінен
проза жөне драматургия
жанрларында еңбектенді. Шығармашылық ізденістерінің
басты арналары да осы төңіректен табылады.
іО.Бөкей 1970 жылдары жарық көрген
"Қамшыгер" (1971), "Үркер" (1973)
"Қайдасың қасқа қүлыным"
жинақтарымен оқырманды елең еткізіп, әдеби сын назарын
аударды. О.Бекей шығармашылығы көркемдік (тілдік), .
идеялық ерекшеліктерімен үнемі әдеби сын назарында болды.
Қаламгердің дара дүниетанымы мен эстетикалық объектіге
жа^а бейнелеу қүралдарын енгізуі, пішін таңдауы, тілдік, композициялық
әдіс-төсілдеріндегі батыл тосын қозғалыстары проза
жанры үшін жаңалық болып табылады. ' Шығармалар
өзегіндегі романтикалық дүниетаным, авторлық философия
мен идеология кесек мінезді характерлердің тосын, тегеурінді батыл
әрекеттері арқылы бейнеленеді. Жазушы кейіпкерлер психологиясына
терең бойлайды. Талантгы жазылған шығармалар қаламгер
талабының биіктігінен хабар берсе, өнімді жазу (әр жыл сайын
жаңа дүниелер жариялау) оның еңбекқорлығын
көрсетеді. Алуан түрлі сыни пікірлерге, мақалаларға
қарамай ез ізденістерін жалғастыру қайсарлығы мен
табандылығын байқатса, шеберлігін үздіксіз үштап
жаңа биіктерге көтерілу таланттылығын көрсетті.
О.Бөкей шығармашылығы туралы пікір
айтушылар, арнайы еңбек жазушылар қатары шет елдердегі сыншылармен
толығуда. Қаламгер шығармашылығындағы негізгі
тақырып — табиғат, адам мен табиғат арасындағы жанды
байланысты сезіиуші - адам. Адам жаратылысы мен табиғатты аяусыз, ойсыз
бүлдіріп жатқан ойсыздар мен кдныпезерлер '"}'• тірщілігінщ
сурқиялығын, сорлылығын О.Бөкейдің әр
шығармасьшан көруге < болады. Қаламгез'кәбіне
астарлай жазады, кейде оқырманмен сыр айтысып, ағьшан жарылатын
кездері аз емес. "Мүз тау", "Ән салады
шағылдар", "Өз отыңды өшірме'',
"Үркер ауып барады", "Кербүғы",
"Өліара", "Атау-кере" т.б. шь|іғармаларында
түспалдай, жүмбақтай, астарлай жазудың,
суреттеудің түрлі төсілдері бар.
Қаламгердің ойға, философияға
қүрылған романдарында интеллектуалды прозаның белгілері
мол. Оралханда суреткерлік пен ойшылдық қатар түсіп, кейде
бір оза шауып, қаламгер жан-дүниесіндегі арпалыстардан да хабар
беріп жатады.
О.Бөкейдің қазақ прозасына
қосқан үлесі ете зор.
ТӘЖІРИБЕ ЖӘНЕ ЛАБОРАТОРИЯЛЫҚ САБАҚТАР
1.
Ә.Тәжібаевтың лирикалық шығармалары
2.
Ә.Тәжібаевтың поэмалары.
3.
Ә.Тежібаевтың естеліктері: шындық және керкемдік
бейне.
4.
Ә.Тәжібаевтың драматургия жанрындағы
еңбектері
5.
Ә.Төжібаев поэзиясындағы метафоралар.
6. І.Есенберлин
романдарындағы тарихи деректер.
7. І.Есенберлин.
"Көшпенділер" трилогиясы.
8. І.Есенберлин. "Алтын Орда" трилогиясы.
9.
І.Есенберлиннің образ сомдау, сюжет дамыту ерекшелігі.
10. І.Есенберлин
романдарындағы адамгершілік мәселелері
11. Х.Ергалиев
поэзиясындағы замана бейнесі
12. Х.Ерғалиев поэзиясының
әдеби процеске әсері
13. Х.Ерғалиев поэзиясындағы
монологтар
14. Х.Ерғалиевтің поэмалары
15. Ж.Молдағалиев
өлеңдерінің ерекшелігі
16. Ж.Молдағалиевтің поэмалары
17. Ж.Молдағалиев поэзиясындағы
сюжет
18. Ж.Молдағалиев поэзиясының
көркемдігі
19. Ж.Молдағалиев поэзиясындағы ерлік
тақырыбы
20. С.Мөуленовтің лирикасы
21. С.Мөуленов шығармаларының
жанрлық қүрамы, ерекшелігі
22. С.Мәуленов поэмасындағы
соғыс тақырыбы
23. С.Мәуленов поэзиясындағы
соғыстан қайтқан солдаттар бейнесі
24. Т.Ахтанов прозасының ерекшелігі
25. "Қаһарлы күндер"
романындағы солдат бейнесі
26. Т.Ахтанов романдарындағы характер
27. Б.Сокпақбаев романдарындағы
сюжет
28. Б.Соқпақбаев туындысындағы
баяндау мен диалог.
29. "Боран"
романындағы керкемдік ізденістер
30.
Б.Соқпақбаевтың балаларға арналған
шығармалары
31. "Менің
атым Қожа" және балалар әдебиеті
32.
Ә.Нүрпейісов жөне роман жанры
33. "Курляндия"
романындағы баяндау
34. "Қан мен тер"
трилогиясы
35.
"Соңғы парыз" романындағы психологизм
36. Х.Ерғалиев
поэтикасындағы күрделі теңеулер.
37.
Ж.Молдағалиев поэмаларының бейнелеу қүралдары.
38. С.Мәуленов
поэзиясындағы сурет және суреткер өлемі.
39. Т.Ахтанов романдарындағы соғыс
шындығы.
40. Б.Соқпақбаев прозасындағы
соғыстан кейінгі өмір шындығы
42.
Ә.Нүрпейісов романдарындағы баяндау.
43. З.Қабдолов
прозасының көркемдігі, стилі.
44. М.Мақатаев
поэзиясындағы психологизм.
45.
Ж.Нәжімеденов поэзиясындағы философия.
46. |С.Жиенбаев
поэзиясындағы теңеулер.
47. О.Бөкей
прсйзасының стилі.
ҰСЫНЫЛАТЫН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Негізгі:
1.
Қаратаев М.,
Нүртазин Т., Қирабаев С. Қазақ совет өдебиеті. Оқулық.
-Алматы: Мектеп, 1971.
2. Қаратаев М., Нүртазин Т.,
Қирабаев С. Қазақ совет әдебиеті. 1-бөлім.
Окулық. - Алматы: Мектеп, 1985.
3. Кенжебаев Б. XX ғасыр
басындағы қазақ өдебиеті. Оқулық. - Алматы:
Білім, 1993.
4.
Кәкішев Т Қазақ өдебиеті сынының
тарихы. Окулық. - Алматы: Санат 1975.
5. Сүйіншәлиев X. Қазақ әдебиетінің тарихы.
Оқулық. - Алматы: Санат, 1997.
6. Қоңыратбаев Ә.
Қазақ әдебиеті тарихы. Оқу қүралы. -
Алматы: Санат, 1994.
Қирабаев
С. Кеңес дәуіріндегі қазақ әдебиеті. Оқу
қүралы. - Алматы:Білім, 1998.
5 Бисенғали З.Қ. Казахская
проза начала XX века.
Учебное пособие. - Алматы: Қазақ университеті, 2000.
9. Дәлебаев
Ж.Д. Қазіргі қазақ әдебиеті. Оқу
қүралы. - Алматы: Қазақ ннзегснтеті, 2002.
Қосымша:
1. Ж. Аймаутов Ж. Шығармалары. - Алматы: Жазушы, 1987.
2. Абдрахманоза
Т.касым Аманжоловтың поэтикасы. Монография.-Алматы:
3. Алпысбаез Тарихи шығарма: таным
жөне көркемдік. - Алматы: Ғылым,
4. Алпысбаев
Қ. Мүхаггли вркегі. - Алматы: Қазақ университеті, 2001.
5. Атымов М.
қазақ роміндгрынын поэтикасы. -Алматы: Ғылым, 1975.
6. Ахметов З.А. Поэтика эітепен "'Путь
Абая" в свете истории ее создания. -Алматы:Наука,
1981.
7. Ахметов 3. Современное развитие и
традиции казахской литературы. — Алматы: Наука,
1964.
8. Ахметов 3. Основы теории казахского стиха.
Алматы, 2002.
9. Ашимханова С. Мир Г.Мусрепова. - Алматы:
Қазақ университеті, 1999.
10. Әбдезүлы Қ.
Т.Әлімқүлов жөне қазақ прозасы: зерттеу.-
Алматы: Санат, 2000.
11. Әбдезүлы Қ..
Т.Әлімқүлов шығармашылығы және 60-80
жылдардағы қазақ прозасы:
монография.— Алматы: Ғылым, 2001.
12.
Әбдезүлы Қ. Әдебиет жөне өнер. -
Алматы: Қазақ университеті, 2002.
13.
Әбдиманүлы Ө. Қазақ газеті. - Алматы:
Қазақстан, 1993.
14.
Әбдірахманов Т. Жаңа ғасыр көгінде. Монография.
-АлматьгМектеп, 1964.
15. Әбдірахманова Т. Жанр сыры. Алматы:
Жазушы, 1964.
16. Әдеби мүра және оны
зерттеу. Алматы:Ғылым, 1961.
17. ӘдібаевХ. Көкжиек.
Сын.-Алматы:Жазушы, 1978.
18. Әуезова Л.М.
О.Әуезов творчествосындағы қазақстан тарихының проблемалары.
-АлматьпМектеп, 1977.
19. Әуезов М.
Шығармаларының жиырма томдық жинағы.
20. Әуезов
жөне әлем өдебиеті. 1-кітап. Алматы: Қазақ университеті,
1999[.і., і,
21. Әуезов жөне өлем
әдебиеті. 2-кітап. Алматы: Қазақ университеті, 200Т.':!"
22. Әуезов тағылымы. Алматы: Жазушы,
1987.
23. Әшімбаев С. Парасатқа қүштарлық. Әдеби сын мақалалар.-Алматы:Жазушы,
1985.
24. Байжанов С. Замандас туралы толғау.
Монография.-Алматы: Жазушы, 1979.
25. Базарбаев М. Өлең -
сөздің патшасы, сөз сарасы. -Алматы: Жазушы, 1973.
26. Базарбаев
М. Казахская поэзия:
художественные искания. Алматы: Наука, 1999.
27. Базарбаев М. Замана тудырған
өдебиет. - Алматы: Жазушы, 1997.
28. Бегалин С. Жамбыл. - Алматы: Жалын, 1996.
29. Бейсебаев Ә. Өмірдің
ғашық больш кектеміне: Әдеби-сын, зерттеу. -Алматы: Жазушы, 2001.
30. БердібаевР.
қазақроманы.. - Алматы: Жазушы, 1975.
31. Бердібаев Р. қазақ тарихи
романы. . -Алматы: Ғылым, 1979.
32: Бисенғали З.Қ. XX ғасыр басындағы қазақ прозасы.
-Алматы: Мектеп, 1989.
33. Бисенғали З.Қ. XX ғасыр басындағы қазақ романы.
-Алматы: Өлке, 1997.
34. Ғабдуллин
Н. Уақыт сыры. Әдеби сын. . -Алматы: Жазушы, 1981.
35. Ғабдуллин Н. Ғабит
Мүсірепов - драматург. Монография. . - Алметы:
Өнер, :
36. Дөдебаев Ж. Әдеби шығарма:
Өмір шындығы және көркемдік шешім. I Оқу қүралы.
-Алматы: Ғылым, 1991.
37. Дөдебаев Ж. Шымырлап бойға жайылған. Мақалалар. – Алматы Жазушы, 1988.
38. Дедебаев Ж. Ғабиден Мүстафин. -
Алматы: Рауан, 1989.
39. Дәдебаев Ж. Мүхтар Әуезов.
- Алматы: Рауан, 1991.
40. Дәдебаев Ж.
Қазақтың тарихи романы: Дәстүр мен
жаңашылдық. Алматы,
1988.
41. Джуанышбеков Н.
Проблемы современного сравнительного литературоведения. -
Алматы: Қазақ университеті, 2000.
42. Джуанышбеков
Н. Творчество Ауэзова
в контексте сравнительного литературоведения. — Алматы:
Бастау, 2002.
43. ДүйсеновМ. Ақын мүраты.
Монография. .-Алматы: Жазушы, 1987.
44. Дүйсенов М. I. Жансүгіров: Монография. — Алматы: Ғылым, 1965.
45. Дүйсенбаев Ы. М.Әуезов. Алматы:
Ғылым, 1974.
46. Дудатов М.
Шығармалары. - Алматы: Жазушы, 1988.
47. Ергөбеков к| Мейірім
шуағы.-Алматы: Жазушы, 1985.
48. Ергөбеков Қ.
Баянғүмыр. - Алматы: Жазушы,1991.
49. Ергебеков Қ. Сәбит
Мүқанов. - Алматы: Рауан, 1989.
50. Ергөбеков Қ. Жазушы шеберханасы.
- Алматы: Қазақпарат, 2002.
51.
Есембеков Т. Практика по истории казахской литературы. — Алматы: Мектеп,
1990.
52. Есембеков
Т. Драматизм в
казахской прозе. -
Алматы: Қазақ университеті,
1998.
53. Елеукенов Ш. Жаңа жолдан. С новой
строки. - Алматы: Жазушы, 1989.
54. Елеукенов Ш. Мағжан. - Алматы: Санат,
1995.
55. Елеукенов Ш. Замандас парасаты.-Алматы:
Жазушы, 1977.
56. Елеукенов Ш. От фольклора до романа - эпопеи
(идейно-эстетическое и жанровое
своеобразие казахского романа):
Монография. -Алматы: Жазушы,
1987.
57. Жақсылықов А. Образы,
мотивы и идеи с религиозной
содержательностью в произведениях казахской литературы. – Алматы: Қазақ университеті, 1998.
58. Жақыпов Е. Дастаннан - драмаға.
Монография. - Алматы: Ғылым, 1979.
59. Жансүгіров I. Бес томдық шығармалары. — Алматы: Жазушы, 1988.
60. Жиырмасыншы - қырқыншы
жылдардағы қазақ әдебиеті. — Алматы: Ғылым, 1997.
61. ЖүмабаевМ.
Шығармалары. - Алматы: Жазушы, 1988.
62.
Жүмағалиев 3. Уақыт және әдебиет.
Қарағанды, 1999.
63. Жүртбай Т.
Бейуақ. - Алматы: Қазақстан, 1990.
64. Жүртбай
Т. Бесігіңді түзе. - Алматы: Жазушы, 1997. Жолдасбек В. М. Асыл
арналар. Зерттеулер, мақалалар. -Алматы: Жазушы, 1986.
66. Исмақова А. Казахская художественная
проза. - Алматы: Наука, 1998.
67. Исмаилов Е. Ақындар. Монография.
-Алматы: қМКУБ, 1956.
68. Исмаилов Е.
Ақын және революция. Монография. -Алматы: уылым, 1964.
69. Қабдолов 3. Сөз
өнері.-Алматы: Жазушы, 1976.
70. Қабдолов 3. Жебе. -Алматы:
Жазушы,1977.
71. Қабдолов 3. Мүхтар Әуезов және
оның әсемдік әлемі.- Алматы: Білім, 1986.
72. Қабдолов 3. Көзкарас. -Алматы:
Рауан,1996.
73. Қабдолов 3. Арна. -Алматы: Жазушы,
1988.
74. К,абдолов 3. Әуезов. - Алматы: Санат,
1997.
75. Қазақ әдебиетінің
тарихы. Үшінші том, бірінші кітап.-Алматы:Ғылым, 1957.
76. Қазақ өдебиетінің
тарихы. Үшінші том, екінші кітап.
77. Қайырбеков Ғ. Елтінжал. -
Алматы: Өнер, 1990.
78. Қаратаев М. Таңдамалы
шығармалары. Үш томдық,—Алматы: Жазушы, 1974.
79. Қаратаев М. Ізденіс іздері.
Әдеби сын. -Алматы: Жазушы, 1984.
80. Қасқабасов С.
Қазақтың халық прозасы. —Алматы: Ғылым, 1984.
81. Қирабаев С. Октябрь және
қазақ өдебиеті. Мақалалар мен зерттеулер. — Алматы:
Жазушы, 1968.
82. Қирабаев С.
Өнер өрісі. Мақалалар мен зерттеулер.-Алматы: Жазушы;
1971.
83. Қирабаев С. Сәкен
Сейфуллин. Өмірі мен
творчествосы. -Алматы: Жазушы, 1962
84. Қирабаев С.
Революция жөне әдебиет. Екі томдық.-Алматы: Жазушы,
85. Қирабаев С.
Сәкен Сейфуллин (Семинарий). -Алматы: Жазушы, 1983.
86. Қирабаев С.
Талантқа қүрмет. -Алматы: Жазушы, 1988
87. Қирабаев С.
Әдебиеттің ақтаңдақ беттері. — Алматы: Білім,
1995.
88. Қирабаев С.
Жүсіпбек Аймауытов. - Алматы: Ана тілі, 1993.
89.
Қырқыншы — алпысыншы
жылдардағы қазақ әдебиеті. -
Алматы: Ғылым, 1998.
90. Қожакеев Т.
Жыл қүстары. - Алматы: Қазақстан, 1991.
91. Қожакеев Т.
Сатира - күштілер қаруы. — Алматы: Жазушы, 1985.
92. Қожакеев Т.
Көк сеңгірлер. - Алматы: Қазақ университеті, 1992.
93.
Қоңыратбаев Ә. Қазақ эпосы жән
түркология. - Алматы: Ғылым, 1987.
94.
Қүдайбердиев Ш. Шығармалары. - Алматы: Жазушы, 1988.
95.
Қүндақбаев Б. Уақыт және театр. - Алматы:
Өнер, 1981.
96.
Қүттыбаев Қ. Шындық жөне шығарма. —
Алматы: ҚМКӘБ, 1959.
97. Қыраубаева
А. Ғасырлар мүрасы. -Алматы: Мектеп, 1988.
98. Кәкішев Т. Сын сапары. Монография.
-Алматы: Жазушы, 1971.
99. Кәкішев Т. Оңаша отау.
Монография. -Алматы: Жазушы, 1972.
100.
Кәкішев Т. Дөуір дидары. Сын мақалалар. -Алматы: Жазушы,
1985.
101.
Кәкішев Т. Ескірмейді естелік. - Алматы: Жазушы, 1994.
102.
Кәкішев Т. Октябрь өркені. - Алматы: Жазушы, 1962.
103. Кәкішев
Т. Сәкен Сейфуллин
(орыс тілінде). -
Москва: Мододая гвардия,
1972.
104. Кәкішев Т. Сәбең өлемі. — Алматы,
2000.
105. Кәкішев Т. Сайыс. - Алматы:
Қазақпарат, 2001.
106. КөкішевТ. Мағжан - Сәкен. -Алматы:
Қазақ университёті, 1999.
107. Кәрбозов Б.
Қазақ лирикасының үлттық сипаты. - Алматы:
Қазақі, университеті, 1977.
108. Кенжебаев Б. Шындық және шеберлік. -Алматы:
Жазушы, 1986.
109. Кенжебаев Б. Жылдар жемісі. -Мақалалар мен
естеліктер. -Алматы: Жазушы, 1984.
110. Кенжебаев Б. Әдебиет белестері. - Алматы: Жазушы,
1986.
111. Керейқүлов
Қ. Келісім кестесі.
Әдеби сын мақалалар. - Алматы: Жазушы, 1986.
112. Майлин Б. Бес томдық шығармалары
жинағы. - Алматы: Жазушы, 1964.
113.
Майтанов Б. Қазақ прозасындағы замандас бейнесі. Зертгеу,
-Алматы: Ғылым, 1982.
114. Майтанов Б. Керкемдік нері. Әдеби сын.
-Алматы: Жазушы, 1983.
115.Майтанов Б. Қазақ романы және
психологиялық талдау. — Алматы: Санат, 1996.
116. Майтанов
Б. Әуезов - суреткер. - Алматы: Әл-Фараби, 1996.
117.
Майтанов Б. Сөз сыны. - Алматы: Ғылым, 2002.
118.
Мархабаев Ә. Қазақ фантастикалық өдебиеті. -
Алматы: Ана тілі ,1998.
119.
Мархабаев Ә. Қиялгер қисындары — 1.— Алматы: Санат, 2002.
120.
Мәмбетов Ж. Жүбан Молдағалиевтің ақындық
шеберлігі. - Алматы: Қазақ университеті, 2002.
121.Мүқанов С. XX ғасырдағы қазақ
әдебиеті. - Қызылорда: Қазақстан, 1932.
122. Мүкднов С. Өсу жолдарымыз. - Алматы:
ҚМКӘБ, 1960.
123.
Мүқанов С. Таңдамалы шығармалары, 16 томдық.
124.
Мүқанов С, Мүсрепов Ғ - Қазақ
өдебиетінің классиктері. - Алматы: Арыс, 2002.
125.
Мүсрепов Ғ. Заман және өдебиет. - Алматы: Жазушы, 1982.
126.
Мүсреповтің керкемдік өлемі. - Алматы: Қазақ
университеті, 2002.
127.
Мүстафин Ғ. Ой әуендері. - Алматы: Жазушы, 1978.
128.
Нарымбетов Ә. қазақ совет поэмасы. -Алматы: Ғылым,
1977.
129.
Нарымбетов Ә. қазіргі қазақ поэмасы. Монография.
-Алматы: Жазушы, 1982.
130.
Нарымбетов Ә. Қалижан Бекхожин творчествосы. —Алматы: Ғылым,
1983.
131.
Наурызбаев Б. Қазіргі қазақ прозасындағы Майлин
дөстүрі. - Алматы: Ғылым, 1979.
132. Негимов С. Өлең ерімі. - Алматы:
Ғылым, 1980.
133. Негимов
С. М.Ғабдуллин. - Алматы: Санат, 2001.
134.
Нүрғалиев Р Айдын. Монография. -Алматы: Өнер, 1985.
113|.
Нүрғалиев Р. Телағыс. Монография. —Алматы: Жазушы, 1986.
136.
Нүрғалиев'Р. Екі томдық таңдамалы шығармалар.
Алматы: Жазушы, 1991, 1992.
137.
Нүрғалиев Р. Әуезов жөне алаш. — Алматы: Санат, 1997.
138.,Нүрғали Р. Сиқырлы сез: Әдеби-сын зерттеу. Алматы:
Жазушы, 2000.
139.
Нүртазин Т. Жазушы және өмір. -Алматы: Жазушы, 1960.
140.
Нүртазин Т. Шеберлік туралы ойлар. Әдеби сын мақалалар.
-Алматы: Жазушы, 1968.
141.
Нүртазин Т. Бейімбет Майлин творчествосы. -Алматы: Жазушы, 1966.
142.
Нүрқатов А. Мүхтар Әуезов творчествосы. -Алматы:
Жазушы, 1965.
143.
Нүрқатов А. Жалғасқан дәстүр. Зерттеу,
мақалалар. -Алматы: Жазушы, 1980.
144 Нүрмаханов Т. Дәстүрлі
достық. Сын мақалалар. -Алматы: Жазушы, І978.
145. Омаров I. Шабыт шалқары. -Алматы: Жазушы, 1973.
146.
Ордалиев С. Қазақ драматургиясының очеркі. -Алматы:
Ғылым, 1964.
147.
Ордалиев С. Конфликт және характер. - Алматы: Жазушы, 1970.